Dubbiin Oromoo eessatti jallatte; akkamiin qajeeluuf malte?

- Gaafiifi Deebii Garasuu Tufaa waliin taasifame

Biiftuu Bilisaa: Jalqabarratti    gababsitee    akka    ofbarsiistun    sigaafadha   ga’eenke    yokan hirmaannankee hawaasa yokan qabsoo oromoo kessatti maali?

Garasuu: Ani  gidduu  galessaa Oromiyaa naannoo Aqaaqittin dhaladhee. Guddinii fi barumsii  koo  magalaa  Aqaaqii  kessattii  dha.   Eegaan  barumssa  fixee University  Finfinnee  galee  sochii  barattoota  Oromoo  keessatti  hirmaataa waanan tureef rakkoon narraa gaheen anaa waggaa 4 barataa jiruu biyyaa bahuuf  dirqamee.  Eegaa  yeroo  sanatii  waggoota  10n  darbe  kana  kessatti yeroo dheeraaf sochii Oromoo kessatti bifa adda addaatiin hirmaatan jira. Ammaaf kanumaan jedha.

 

 Biiftuu Bilisaa: Maqaa ABO tin dhaabni waamamu yeroo ammaa gara dhaba afurii akka ta’an nibeekama kun ammoo   waldhibdee moora qabsoo Oromoo keessatti uumame   irraan   kanka’edha   jedhama   mee   waldhibdeen      uumamee dhaaba kana iddoo afuritti isa hire kun maalidha jetta?

Garasuu: Akkuma ati jette dhaabooti yeroo amma maqaa ABOn socho’an hedduu ta’anii  jiu.  Qoqqodamuu  isaaniitiif  waan  sababa  ta’e  hedduu  maqaa dhahuun ni danda’ama. Asirratti sababa hunda gutuutti  ibsuuf yeroo fi bakka fudhatuu ni mala. Garuu sababoota akka  Mulata ifaa(Clear Vision) dhabuu;  Tarsimoo  fi  Toftaa  dhugaa-hundessuu(realistic) fi hojjataa(workable) dhabuu; jaarmiyaa sona-qabessa( vibrant organization) dhabuu; toftaa wal-diddaa kessaa ittiin hiikan dhabuu(lack of internally built conflict resolving mechanism); dandeettii fi leenjii dhabuu qabsa’otaa fi hogganootaa; diinaa fi firaa ifaatti addaan baasuu wallaaluu; haala keessaa fi alaa sirritti hubachuu dhabuu(lack of understanding of internal and external environment); fi aadaa siyaasaa bodessaan  sochii  qabsoo Oromoo kana kessatti dagaaguu dha jedheen amana. Sababiin kunniin hundinuu bifa adda addaatiin laafina sochii qabsoo bilisummaa Oromoo kessa jiru  fi qoqqodamiinsa uumame kanaaf gummaachanii jiru.  Yaada kiyya sirritti ifa godhuuf qabxiiwwaan akka sababaatti kaasee kanneen kessaa tokko tokko ibsuufan tattafadha.

Akka  ani  yaadutti  dhaaba  tokko  milkessuuf  inni  duraa  mulata  ifa ta’e(clear vision) qabaachuu dha. Yoo mul‘ati  ifaan hin jiraanne dhaabni tokko bakka itti deemuu fi akkamitti akka deemu karoorfatee hojjachuuf ni rakkisaan. Dhaabni fulduree isaatti suraa ifaa ta’e tokko qabaachuu qaba. Mula’ati kunis dhugaa-hundessa(realistic) fi kan dhaqqabamu ta’u qaba. Yoo mula’ati ifaan akkasii jiraate hooggannii fi miseensi dhaaba sanaa cichoomaa(commitment) barbaachisu ni qabaata. Toftaa fi tarsiimoo barbaachisu kalaaluuf, eenyu waliin hariiroo uumna, jijjirama akkamii biyya keenya irratti fiduuf deemna, injifannoo yoo jennu maal jechuu keenya akka salphaatti deebii argata. Kanaaf hunda dura maal argachuuf akka qabsa’an baruun barbaachisaa dha. Kuni ifaatti bakka hin jirreetti tokkummaaf   jabina  jaarmiyaa   tiksuun  ni  rakkisa.  Dhaaboota  Oromo keessatti   waan   wal-diddaa   uumuu   fi   addaan   facaasu   kessaa   inni tokko  mula’ata ifaa dhabuu kana dha.

Akka ani hubadhuutti mula’ata ifaa dhabuutti aanee rakkoon guddaan sochii Oromoo kessatti jeequmsaa uumaa turee fi jiru tokko tarsimoo fi tooftaa dhugaa-hundessa fi hojjetaa ta’e( realistic and workable tactics and strategies)  dhabuu  dha.  Dhabni  tokko  haguma  fedhe  yaadaa  fi  abjuu bareeda qabaatu, abjuu bareeda qabaatuun qofti milkii fiduu hin danda’u. Abjuu/Mul’ata   sana   akkamitti   milkessina   daandii   jedhu   irratti   itti yaaduun  tarsimoo fi toftaa hojjataa fi qabatamaan hojjitti jijjiramuu danda’u  faluu feesisa.

Sochii Oromoo kessatti yeroo hedduu rakkoon mul’ata dhabuu irraa akka ka’e  gad-fageenyaanis ta’u baatu ni hasawama. Dhaaboti maqaa ABOn of yaamanis ta’e dhaboti biroo Oromoo yeroo hedduu waan mul’ataa fi sagantaa siyaasaa irra deddebiyanii ni hasawu. Akkuma dura jedhe inni waan  barbaachisu  kessa  isa  tokko  dha.  Garuu  jabinnii  fi  guddinni

jaarmiyaa  mul’ata gaarii fi sagantaa siyaasaa gaarii irraa qofa argama jedhanii yaaduun afaan-faajjii(illusion) guddaa dha. Akkuma beekamuu dhaaboti maqaa qabsoo Oromoon of-waaman hedduun yeroo garii duraatti, yeroo  garii duubatti sagantaa siyaasaa isaani sirressesanii jiru. Garuu hojjii  isaanii  guyya  guyyaa  irratti  jijjirraan  dhufee  qabatamaani  hin mul’atu. Kana jechuun rakkoon bakka sana qofa hin jiru jechuu dha. Dhaabni  tokko  injifannoo  qabatamaa  tokko  fiduuf,  tooftaa  fi  tarsimoo, haala uummata isaa, uumama diina isaa, haala naannoo isaa, uumama jaarmiyaa   isaa   fi    bifa   miseensota   isaa    ilaalcha   kessa   galchee kan  qabatamaan hojjatuu dandaú tokko  kalaaluu qaba. Haata’u malee sochii Oromoo kessatti yeroo hedduu tarsimoo irratti marii godhamu  hin dhaga’amu.

Tarsimoon tokko yoo filatamu, jallachuu fi jibbuu irratti hunda’e miti. Eega   xinxalli   tarsimoo(strategic   Analysis)   gad-fageenyaan   godhamee

booda  filama  .Xinxallii  tarsimoo(stratetic analysis)  kuni  yoo godhamuu odeffannoo qabatama ta’e haala kessaa fi alaa eegaa sirritti  sakkatta’ee booda filannoo tarsimoo(strategic option) wal bira qabuun kam akka wayyuu  ilaala.  Kuni  bifa  saaynisawaa  ta’e  tokkoon  godhama  malee miiraan(emotion) hin ta’uu. Tarsimoon tokko ammo yeroo tokko filame jechuun akkuma siidaa bakka tokko taa’a jechuu mitii. Haalli kessaa fi alaa yoo jijjiramu haala jijjiramee sana waliin akka wal-simuu danda’utti sirreffamaa(adjusted)  deemaa.  Otoo xinxala tarsimoo(strategic analysis) hin godhiin tarsimoo filuun dogogora(fallacy of highest order) guddaa dha.

Haala keenyatti yoo deebine tarsimoo fi toftaa qabaatuu mitii  yaadumtii isaatu waan jiru hin fakkaatu. Yeroo garii waan hedduu nama qanessu tarsimoo keenya qawween ykn karaa nagaa jedhanii isaanii wal-loluun arga. Jarri lachuu waan jedhan kana godhuufis ta’e waan kuni akkamitti akka hojjitti jijjiramu yaada bilchaate(detailed strategic document) hin qaban. Xinxala tarsimoo(strategic analysis) barbachisu otoo hin godhiin dandii kanatu nu baasa jedhanii dubbachuun kaayyoo otoo hin taane daandii waaqessuu (worshiping the means) ta’a.

Gariin yaada  qawwee/qabsoo hidhannoo jedhu kana  irraa deddebiyanii jechuun  waan  goota  ta’an  itti  fakkaata.  Warri  hafanis  karaa  nagaan jechuun akka waan Oromoof dandii(karaa) gabaabaa filaniif itti fakkaata Sochii qabsoo tokko kessatti  tarsimoon filatamu haala qabsoon sun itti deemaa jru, uumaa diinaa, haala uummata sanaa fi nannawaa sanaa xinxaluun ta’a. Qabsoo hidhannoos haa ta’u qabsoon bifa biraa hojjachuu ni mala. Hata’u malee haga falmiin jabaan, qorannoon gad-fageenyaa fi xinxalli tarsimoo hin godhaminitti waan jedhamu hundi haasaa (oduu)dhuuma karaa irraa ta’ee hafa. . Gartuun lachuu marii sirnaa fi falmii(debate) akkasumas xinxaalli tarsimoo(strategic analysis) akka hin deemne sakaalanii(hostage)  godhanii jiru.  Maraamartoo(vicious circle) akkanaa kana kessaa  haga  isaan bahanitti  sochii  qabatamaa godhanii injifannoo qabatamaa galmessuun hin danda’amu. Bakka hojjiin qabatamaan hin jirreetti ammoo wal-nyaatuu fi wal-jeequun, laafina jiru walitti haqatuun kun  itti fufa.

Xinxala tarsimoo(strategic analysis)  gaggessuun toftaa fi tarsimoo filuuf jaarmiyaa barbaachisa. Otoo jaarmiyaa hin qabanne waan kana godhuun hin danda’amu. Jaarmiyaa jechuun kan maqaa qabu, sagantaa siyaasaa qabuu fi kan waggaatti yeroo tokko ibsa baasuu jechuu miti. Jaarmiyaa jechaan namoota walitti qabamee jechuus mitii. Jaarmiyaa kanaa olii dha. Jaamiyaan meeshaa namooti kaayyoo wal-fakkataa qaban walitti dhufanii yaada,  qabeenya,  humnaa  fi  dandetti  isaanii  walitti  kuusuun  kaayyoo dhabbataniif sana bakkan gahuuf ittiin(waliin) hojjatanii dha. Jaarmiyaa tokko  kan  yeroo  irraa  gara  yerootti  dandettii  fi  hubannoo  miseensota isaa  guddisaa deemu, kan haala(environment) kessa jiru yeroo yeroon xinxalee  toftaa  barbachisu  tokko  baasu,  kan  kessatti  miseensoti  isaa afuura-tokkummaa(Espirt de corpus) qaban,kan haala of-dura dhufu tilmamee toftaa fi tarsimoo haala sana ittiin taligu( managing changes) kan   qabu,   sirnaa   fi   aadaa   hojjii   (   internally   built   system   and organizational culture) kan qabu, kan yaada adda addaa miseensota isaa gidduutti uumamu akka falmii jabaan(vigorous debate) godhamee kara tokkotti  luucca’u,  yoo  wal-diddaan  uumames  wal-diddaa  sana   hiikaaf irraa barataa deemuu fi walumaa galattii jaarmiyaa huumaan miseensa isaa, yaadaa fi qabeenya miseensotaa walitti qabuun annisaa(synergy) uumuu danda’u ta’uu qaba.

Karaa jarmiyoota Oromootti yoo deebinuu hedduun isaanii ulaagaa akkanaa hin guutan. Miseensa jechuun kanuma maqaa isaa achi kessatti barreffamee  buusii xixxiqqoo tokko buusuu/walitti qabu hogganni ammoo waan walitti guuramte sanaan kan hojjii hojjetu fakkaata. Haala akkasii kana  kessatti  bu’aa  qabatamaa  fiduun  waan  hin  danda’amneef  wal-nyachuuf wal-komachuun kessatti guddata. Kanaaf gara addaan qoodamuuf qoodamiinsa sanaaf ammoo himata(narrative) tolfachuutti deemu. Himati(narrative)  duraa-duubatti(retrospectively) uumama. Aadaan yaada ofii bilisa ta’anii ibsachuu fi falmuu waan hin jirreef waan himatamu(narrative)   kamtu   dhugaa   dhaa    fi   kamtu   sobaa   addaan baasuun hin danda’amu.

Jarmiyaan ijaaramu tokko ilma-namaa yaada qabu walitti dhufuun ijaarama. Namni walitti dhufu kun ammoo yaada adda addaa qaba. Yaadii adda   addaa   kuni  qulqullayee   kara   tokkotti   qajeeluu   qaba.    Falmii godhuu  fi aadaa jaarmiyaa tokko kessatti yaada ofii bilisa ta’anii ibsatuu, dhimma tokko irratti ilaalcha(perspective) adda addaa ibsatuu dhabuu, ilaalchi adda addaa kuni ammoo falmii(debate) sirna qabuun akka inni yaada tokkotti qajeelu godhuun  aadaa jaarmiyaa tokko kessatti isa murtessaa dha. Jaarmiyaa yaadi adda adda kessatti hin callaqisnee ykn wal-diddaan kessatti hin uumanee jaarmiyaa nama du’an ijaarame qofa dha. Namni lubbuu qabu ni yaada. Yaadi nama ammoo yeroo hunda tokko ta’uu  hin  danda’u.  Yaadi  adda  addaa  kuni  akkamitti  kara  tokkotti qajeelee, jaarmiyaa jabaa ta’a jedhanii yaaduun toftaa fi tarsimoo hojjetaa fi aadaa jaarmiyaa jaba barbaachisa. Jaarmiyaa Oromoo kessatti yoo ilaalle, yeroo hedduu yaada irratti otoo hin taane namoota irratti ijaaraman. Kana jechuun namoota maqaa nama tokko tokko ilalanii jaarmiyaa wayii deggaran ykn ammoo maqaa nama garii ilaalanii jibban ni jiru.

Jarri  akkasii  maqaa  namaa  ilaalanii   walgayii  dhaquu  ykn  hafuu. Walgayii gartuun isaanii irraa shakkii qabaniin adeemsifamu hin dhaqan. Akkuma waan yaadii namaa walgayii irratti afuuraan akka dhukkubaatti darbuutti    sodaatu.     Kanaaf    yeroo    hunda    waanuma    ofii    fedhan dhaga’u.  Yoo dubbatanis warruma  yaadaa akka  isaanii  duranuu qabu qofaatti dubbatuu. Kanaaf walgayiin suni homaa hin jijjiruu jechuu dha. Namuma duraanuu yaada tokko qabutti yaaduma sana  irraa deebiyanii dubbatuun  maratummaa  irraa  garagarummaa  hin  qabu.  Yaadii  kiyya gaarii dha namni jedhuu fi ofirratti amantii qabu tokko bakka inni yaadaa isaa  itti  deemsisuu  fi  dhiibuu  qabu,  warra  yaadaa  sana  hin  qabnee biraattii dha. Yoo akkas godhee nama harayaa yaadaa isaatti fidaa deema. Namni  isa  deggaruus  ni  guddataa  deema.  Yoo  yaadii  isaa  suni  warra yaadaa isaa mormu sana bifa gahaa ta’e tokkoon hin amansiisnee, laafina yaada isaas baree yaada isaa sana qarachuu(sharpen) ,sirreffachuu ykn akka biraa tokko soneffachuu(rearticulate) godhuu ni danda’a.

Bakka walgayiis yoo dhaqan yaada kennamurratti otoo hin taane namicha yaada kennerratti yaada kennatu. Yeroo garii waan namichi suni ammatti dubbataa jiru irratti otoo hin taane waanuma wagga 30 dura ykn 40 dura inni       dubbataa/yaadaa       ture       irratti       yaada       kennatu       ykn ammoo  seeteedhaan(prejudice)  dhaan guutamanii dhaqu. Waan achiitti argan otoo hin taane waan duraan mataa isaanii kessa jiruun lolu. Namni bara dheeraa kessa yaadaa isaa ni jijjirrata. Waan inni yeroo sanatti dubbatuu ilaalanii  sirrummaa(validity) yaadaa sana ilaaluu dha malee waan inni amma dubbatuu dhiisanii waan inni wagga 40 dubbataa ture waliin wal-loluun homaa hiika hin qabu. Namni waa barataa deema waan ta’eef  dirqamatti  uumurii  guutu  yaada  tokko  hin  qabu.  Yeroo  hedduu namooti  durii qabsoo Oromoo irratti ilaalcha bira qaban amma yoo sochii Oromootti dhufan ilaalcha akkana kanatu rakkoo itti uuma. Gariin isaanii namni walgayii tokko yoo dhaqee kessayyuu bakka isaan jibban guyyaa biraa  namaan  oodu.  Ilma  nama  kana  akkuma  xaarmusii  duwwaattii ilaalu.  Bakkuma  dhaqeetti  abbaan  fedhe  waanuma  fedhe  guyyuma tokkoon itti guttatuu. Namni akkasitti yaadu waruma yaada ofirratti amantaa hin qabne dha. Ammallii akkana kuni jaarmiyaa Oromoo kessaa balínaan mul’ata. Ammalli  jaarmiyooleen  Oromoo  qaban  biraan  ammoo,  hedduun  isaanii maqaa Oromootiin yaa ijaaraman  malee, yoo itti siqanii ilaalan maandhee(core  group)  wayii  of  kessatti  qabu.  Hundeen  kuni  namoota naannoo tokko dhufan, ykn umuriin walitti-dhiyoo jiran ykn ammoo hiriyoota/firoota  ta’uu  nimalu. Kanaaf miseensoti  yeroo hedduu bakka lamatti qoodamu. Warra gartuu maandhee iciitii keessaa(Core Group)kanaan kallattiin walitti hidhatee jiruu fi miseensota  moggaa( peripheral members) jechuu dha.

Jaarmiyaa  kessa  jaarmiyaan   jira  jechuu   dha.   Warri   moggaa   kun naannoon ykn umuriin warra jaarmiyaa sanatti abbummaa qaban(core group)kanaaf  faayaa ykn golgaa(decoration or cover ) ta’uf malee yaadaa fi ilaalchi isaanii hagas mara murtii darbu irratti dhiibbaa hin qabaatu. Jaarmiyooti  Oromoo  jiran  hundi  isaanituu  otoo  tokko  tokkoon  maqaa kasnee ilaalle  eenyu gartuun akkamii akka kessatti madheffatee jiruu fi  eenyuma maqumaaf akka jaarmiyaa sana kessa akka jiru baruun ni danda’ama.   Gariin isaanii namni  mandhee kessaa(core group) sana irraa adda ta’e hedduu waan hin qabneef, haga danda’anitti nama addaa suni tokko illee yoo ta’e akka inni fuula(public) isaanii ta’e mul’atu godhuuf

tattafatu. Ammallii kuni  seeraan barreffatanii hin qaban. Garuu  akkuma duratti jedhe namni nama yaada isaarraa fagoo jiru aadaa dubbisuu fi waliin hasawuu waan hin qabneef namuma isa fakkaatu/naannoo isaatti dhalatii walitti dhufenyaa maatitii fi firummaa(informal network) irratti ijaarama. Garuu akka jaarmiyaa hunde bal’aa qabu fakkessuuf namoota tokko tokko barbadanii itti dabalu. Warri mandhee akkasii qaban kuni yeroo Oromo kessa babarrummaan(diversity) akka jiru dubbiin ka’e fi jaarmiyaan kuni Oromoo hin  callaqqisuu(reflect) hin godhuu yoo jedhanii akka  malee  of-ttissuu(defensive).  Garuu  uummatii  jiruu  isaanii  guyya guyyaa fi eenyu walgayii isaanirratti akka hirmaatu, eenyu guyyaa isaan walgayii waaman yoo dhaqee gaaffii akka gaafatuu fi gaaffii akkamii akka gaafatuu beekuun jaarmiyaa tokko kan gartuu warra akkamii dha waan jedhu  suni  akka  salphaatti  deebiyaa.  Kanaaf  namni  ifaatti  jechuunis baatu kessatti garuu eenyuma(character) isaan akka salphaatti ibsaa.

Haalli kuni akkuma salphaatti waan baramuuf miseensota moggaa kuni yeroo  yeroo  irraa  harca’aa  yoo  deeman   gartuun  suni  qullaa  ta’eeti warruma maadhee kessaatti hidhata qaban sanatti qullayaa deema ykn ammoo waggoota 10 booda illee yoo itti deebitee ilaalte bakka turan sana

irraa yoo gad-deeman malee isaanii ol-deemu(gudatu) hin argitu. Jaarmiyaan ilma namaa kan lubbuu qabuun ijaarame tokko keessatti jijjiiramnii fi guddinni jiraachuu qaba. Yoo jijjiramnii fi guddinii jirachuu baate jaarmiyaan suni du’ee jira ykn warri jaarmiyaa sana kessa jiran yaadi isaanii duee jira jechuu dha. Haalli kun sochii Oromoo kana kessatti baldhinaan muldhata. Namoonni jaarmiyaa akkanatti du’an kana kessa jiraatan fi achuma kessa ho’ifatanii(comfort zone)  kessa jiraachuun isaan nufsiisee ka’aniituma jarmiyaa biraatti ce’u. Aadaan kun illee jaarmiyooleen addaan baba’uu fi eega addaan baba’aniis homaa waan qabatamaa   ta’e   tokko   hojjachuu   akka   hin   dandeenye   godhee   jira. Walumaa gala rakkinooti ani olitti xuxxuquuf yaale kunii fi rakkinoooti biraa ABOs dabalatee jaarmiyoolee  siyaasaa Oromoo akka addaan diigamaa deemanii fi akka isaan hin guddannee taasisee  jira  jedheen amana.

 

Biiftuu Bilisaa:Waldhibdeen kun furmaata argatee jaarmiyooleen  kun walitti deebi’uu nidanda’u? akkam yoo ta’e furmaata argachuu danda’a jeta?

Garasuu : Gaaffii gaarii dha. Wal-dhibdeen kun ni furama ykn hin furamu jedhanii deebisuuf aadaa fi amala(organizational culture and character) jaarmiyaa kanneen   kessatti   dagaage   ilaaluun   barbaachisaa   dha.   Dhugaa   dha rakkoon siyaasaa  hin hiikamne tokko illee hin jiru. Garuu rakkoo tokko hiikamuuf dura rakkoon sun rakkoo ta’uu beekuu fi hiikuuf murtessuu gaafata. Akkuman gaaffii lammataa jalatti ibsuuf yaale sana sababootin dhaabooleen kuni haala amma kessatti argaman kana kessa akka seenan godhe hedduu dha. Yeroo  gaaffiin laafina jaarmiyaa Oromoo fi sochiilee Oromoo ka’e  sababa tokko ykn lamatu ka’a.  Yeroo garii nama tokko ykn gartuu tokko faatu akka sababattii himama. Akka ilaalcha kiyyaatti suni sirrii miti. Sababni laafina kana nutti  fidan waan olitti tarresse sana dabalatee  baay’ee  dha  jedheen  amana.  Kanaafuu  rakkoo  kana  hiikuuf waan rakkoo ta’an sana hubachuu fi waan hubatame sana furmaata hundeetti jijjiruuf qophayyuu barbaachisa. Dogoggora kana dura ta’an dogoggora  jedhanii  amananii  qabsaawotii   fi  humnootiin  waan  kana kessatti hirmaataa turan hunduu itti-gaafatamummaa(responsibility) fudhachuu qabu. Sadarkaa adda addaa haa taú malee  hundi keenya iyyuu yeroo kessatti hirmaataa turreetti waan hammeessine(balleessine) jiraachuu waan maluuf waan darbeef itti-gafatamummaa fudhachuun sadarkaa isa eegalaa(jalqabaa)ti jedhe amana.

Itti   aansuun   kan   ta’uu   qabu   waan   bade   kana    yaadaaf   qalbii sirriin(gaariin) ilaaluun adda baasanii xinxaluu feesisa. Otoo waan badee fi tole addaan baasanii hin beekne waa sirressuun hin danda’amu. Jaarmiyooleen  kun kana godhanii of-sirressanii walitti deebiyanii humna ta’uu nidanda’u gaaffii jedhu deebisuun na rakkisaa. Sababiin akka rakkoon kun hin hiikkanne godhu shantu jira. Kunis haala isaan kessa jiranii fi amala jaarmiyaa isaan kessatti dagagee jiruu dha. Sababiin kunniniis:

Amala jaarmiyaa(organizational culture) akkuma dhugaan dhuunfaa isaanii jala(monopoly of truth)  jirtutti ilaaluu. Jarmiyooti kuni hundi isaanii dhugaan isaanuma bira akka jirtuu fi warri biraa qofti akka dogogoreetti amanu. Kanaaf rakkoon kun kan furamuu danda’u, guyyaa isaan hundi dogogora  kessa akka jiran    baranii(hubatanii)    gara    haqaan    (karaa    dhugaan)    rakkoo    kana furuutti   dhufana  jedheni  amanan  ta’a.   Rakkoo  fi  dogogorri  bakka  hunda jiraachuu hin amanan. Jaarmiyaan tokko ykn ammoo  namni tokko dogogorri warruma biraa qofa bira jira jedhe kan amanu yoo ta’e jaarmiyaa sana jijjiruun hedduu  rakkisaa  dha.   Gariin  isaanii  waanuma  kessa  jiran,  waan  naannoo isaanii jiruu fi warri biraa illee akkamitti isaan akka ilaalu hin beekan ykn beekuu   hin  fedhan.  Namuma  isaan  fakkatuu  fi  yaada  isaan  fakkaatu  qabu qofatti  hasawuu.  Amartiin(clique)  isaan  ijaarratan  kunis  yeroo  irraa  kara yerootti waan dhiphachaa  deemuu dha.  Namni xiqqoo yaada adda  ta’e qabu waan irraa harca’aa deemuuf. Kanaaf jarri kuni warruma ofitti hasawu(monologue)kessa jiru tokko jechuutu danda’ama. Gartuun ofitti qofa hasawuu fi waanuma namni isa fakkaatu jedhu qofa dhaga’u amala jijjirratuu hin   danda’u.   Ammalli   aakkasii   kun,   haallii   amma   jiru   kun   akka   hin jijjiramne gufuu guddaa ta’a.

 

Amalli  biraa rakkinooti jaarmiyoota kana kessa jiru akka hin hiikkanne godhu jarri kun waanuma waraqaa irra jiru irratti wal-lolaa jiran malee qabatamaan waan guyyaa guyyaan hojjataa jiran hedduun hin jiru. Bu’aa inni tokko buusu kan isa tokkoo irra hin caalu.  Muuxannoo yeroo dhaa  gara yerootti  argataa jiranis hin jiru. Jaarmiyaan tokko otoo hojjii qabatamaa kan lafa irratti hojjatu ta’ee  hojjii  isaa  sana  irraa  barata.  Dogoggora  godhe  irraas  ni  barata.  Waan takkaa dogoggore lammata itti hin deebi’u. Yaadi jaarmiyaan suni qabus lafa irratti ni hojjata moo hin hojjatu jedhanii badaduuf(yaalii)(test) godhuuf carraa hin qaban. Namni homaa hin hojjanne dogoggoruu fi dogoggora sana irraa baratuuf illee carraa hin qabaatu. Waan isaan yaadan yeroo hedduu mudoo- malessa(perfect) itti fakkaata.

Kanaaf yeroo irraa gara yerootti laaffataa fi namni xiqqoo  waan kessa jiranu kun galuuf irraa fagaataa warruma akkuma olitti jedhe sana yaadaan wal-fakkatuu fi ofumatti hasawuutu walitti hafaa fi dandettiin isaanii waan qabatamaa tokko hojjatuuf xiqqaataa deema. Haalli kunis jijjirama fiduuf gufuu guddaa ta’a.

Rakkoon biraa kan jaarmiyootii garii kessa jiru  birmadummaa (organizational autonomy)  ofii isaanii hin qaban. Hariiroo isaan biyyoota “fira” jedhamu waliin qaban madalamaa miti.  Abba fedhan waliin hasawuuf, yaada barbaadan deemsisuuf, bakka fedhan deemuuf mirga hin qaban. Dubbiin kun yeroo hedduu hin dubbatamu. Akkuma hoodaatti(taboo) ilaalama. Garuu rakkoon  kun dhugaa lafa jiru dha. Namni harka namaa jiru tokko eenyu waliin hasawuu akka qabu, maal hasawuu akka qabu, bakka deemuu qabuu fi deemuu hin qabne warri humna qabu fira jedhamu santuu murtessa.  Fedhii  warra fira jedhamu kanaa fi fedhiin   uummata   keenyaa   ammoo   bakka   hedduutti   waliin   hin   deemu. Fedhiin  hojjii irra ooluu maluu fi danda’u garuu fedhii jaarmiyoota kanaa otoo hin taane fedhii humnoota   fira jedhamanii kana  dha. Bifa biraatiin jechuuf gariin jaarmiyaa kanneenii bilisummaa mataa isaanituu hin qaban jechuu dha. Gariin isaanii waan akkasii kuni yoo dubbatamu ni waakkatu. Rakkuma tokko illee hin qabnuu jedhu. Mallattoo bilisummaa dhabuu kessa tokko akkuma bilisummaa hin qabne iyyuu ifaatti dubbatuu sodaachuu dha.  Qaamotiin akkasii kun ammoo bilisummaa yaadaa qabaatanii, karoora fi sagantaa mataa isaanii bafatanii      socho’uun     warra     biraa     waliin     hasawanii     waan     fedhangodhuuf  hin  danda’an.

Rakkoon biraa fi inni guddaan jaarmiyootin kun uummataan alatti sochii godhaa jiran. Tokkoon isaanii illee uummata kessatti sochii qabatamaa godhaa hin jiran. Hogganni isaanii hedduun isaa ala jira. Miseensi isaanis akkasuma. Jaarmiyaa tokko uummata kessaa alatti ijaaruu fi jabessuuf  tattafachuun  akkuma biqiltuu bakka  bishaanii  fi  biyyoon  hin  jirretti  magarsuuf  tattafachuu  ykn  ammoo akkuma qurxummii bishaaniin ala jiraachiisuu ta’a. Biqiqltuu bakka bishaanii fi biyyeen hin jirretti harata fi fixeensaan magarsuuf tattafachuun ni danda’ama ta’a. Yoo margus waan ol guddatu fakkaatuu ni mala. Garuu yerooma fixeensi suni  gogee  fi  soorati   biyyee/harataa  walitti  qaban  sana  kessa  jiru  dhumeen biqiltuun sunis ni goga/du’a.  Kana yoon jedhu maal jechuu kiyyaa dha?. Jaarmiyooti hedduun isaanii biyya alaa jiru, Miseensi biyya alaa jira, Hogganaan biyya alaa jira. Humnii namaa, qabeenyii fi dandeettiinis kanuma biyya alaa jiru fi  daqiiqa  gababa  waanuma  kanarrattuu  yaaduuf  warra  hin  fudhanne  dha.

Kanaaf jaarmiyooti kuni guddachuuf carraa hin qaban. Ummatis jara irratti dhiibbaa  godhuuf  carraan  hin  jiru.  Jireenyi  isaanii  uummata  ala  jiru  kana kessatti  network  ofii  isaanii  ijarratuun  warruma  isaan  fakkatuutti  hasawaa waan jirataniif dhiibbaa irratti godhuun rakkisaa dha. Kanaaf haalli isaan kessa jiru kuni akka salphaatti ni jijjiramaa jedhanii yaaduun nama rakkisa.

Rakkoon  biraa  sochii  Oromoo  kana  kessa  jiru  fi  gufuu  jijjiramaa  ta’e  tokko rakkoo dhalootaati. Sochiin qabsoo Oromoo kana kessatti irra jireessa namoota uumuriin deemanii fi bara dheeraa qabsoo kessa turanin deemaa jira. Kuni akka tokko rakkoo hin qabu ykn ammoo warra muuxannoo qaban jedhamuu ni danda’ama. Garuu namni tokko haguma umuriin  turu  waan harayaa arguu fi waa  jijjiruun  isaa  rakkisaa  deema.  Waan  haryaan  namoota  turan  kana shororkaa ‘insecurity’ itti uuma. Yeroo hunda namni waan haarayaa yaaduun kessayyuu nama umuriin deemeef ni rifachiisa. Haala amma jirru kana hoíftanii ‘comfortzone’  jiru.  Jijjirraa  jechuun  garuu   waan  ititee  (qorree)walxaxee)jiru ‘comfortzone’ kana diiganii ‘unfreez’ akka qajeelu godhuu dha. Yoo akkas hin gonnee  Yeroo hunda waanuma darbee qofatu sirrii ta’ee  fudhatama. Sochii Oromoo  kessatti  hariiroon  warri  buleessii  fi  dargaggooti  qabanis  gaarii  miti.

Bulessooti qabsoo Oromoo kessa turan gariin hariiron isaan warra dargaggoota waliin qaban kan irkatummaa(paternalism) fakkaata.  Dhaloota  haraaan waa beeka, dhugumaan qabsoo Oromoo irratti amantii qaba yaanni jedhu irraa hin mul’atu. Akka lakkobsi uummata biyya sana 2007 godhame agarsiisutti namni wagga 34 fi sana gadii uummata Oromoo kessa 75% olii dha. Yoo amantii qaamahawaasa hagana gahu irraa dhaban qabsoon kun fulduree qaba jechuu dandeenyaa? Amantii dhaloota  harayaa kanarra  dhaburraa  kan ka’e   umurii guutuu irrumatti cichuuf tattafatu. Haallen(tendency) akkas kun  aadaa Oromoo isa guddaa sanarraa waan fallesuu dha. Sirna Gadaa kessatti Oromoon  uumurii

isaa kessatti gayeen isaa(role) yeroo kaga yerrootti jijjiramaa(redifned) ta’a deema. Namni tokko waggoota dheeraaf gayee tokko(role) wal-fakkataa tokko qofa hojjataa hin deemu.   Haalli kuni illee gufuu guddaa ta’a jijjiirraa barbaachisubfiduuf. Kuni kan jijjiramuu danda’u yoo dhaloota gidduuttii(inter- generational dialogue) eegale qofa dha. Amma warruma wal-hin beekne tokkotu waliin jiraataa waan jiru fakkaata.

Kanumaan    wal-qabatee   hayyooti   Oromoo   of-irratti   irkatoo(independent   ) ta’anis  hedduu miti. Hayyooti hedduun kallattiin ykn bifa biraatiin gartuulee(gareelee)  kanatti  hidhaa  qaban.  Namni  kamuu  akka  hayyootaa  fibeektota dhugaa waliin dhabbatanii ykn (yabudoo)??(neutral) isaan hin ilaalu. Kunis rakkoo kana daran ammeessee jira. Kanaaf rakkoo kana hiikuuf hedduu rakkisaa godha. Yoo rakkinoota kana amma hubatanii irraa aanuuf tattafatan akkuma duraan jedhe sana rakkoon hin hikamnee hin jiru ni hiikama.

Biiftuu Bilisaa: Yeroo ammaa Oromo Dialogue Forum(ODF j)jedhamee mariin iddoo addaa addaatti  ballinaan  geggeffamaa  jira  hata’u  malee  kaayyof  galiin  marii kanaa maali?

Garasuu; Haga  hubannoo  kiyyaatti   kaayyoon  marii  kanaa   rakkinoota  (sochii)? Qabsoo  Oromoo  kessatti  uumame  kana  xinxaluun  fuldureen   qabsoo Oromoo garamitti deemuu qaba yaadaa jedhu wal-jijjiruun hubannoo kara tokkotti gessuudha.

Biiftuu Bilisaa; Adeemsi  marii  mooraa  qabsoo  Oromoo  keessati  godhamaa  jirukun  qabsoo Oromoo laafee jiru kana nijabeessa jette yaada? Akkamitti? Garasuu; Gaaffii kuni akka ani hubadheetti sochii ODF godhaa jiru waan ilaaluu natti fakkaata. Sadarkaa amma jiru kanatti jala muranii sochiin kuni laafina sochii qabsoo Oromoo kessa jiru kana guututti ni fura ykn hin furuu jedhanii dubbachuun nama dhiba. Asirratti dursee waanan jechuu barbaadu barbachisummaan marii waan wal-nama gafachiisuu miti. Yeroo sochii   Oromo   fulduratti   tarkanfatuu   dadhabee   danqamee   dhabbatu kanatti mariyatamuu hedduu barbaachisaa dha.

Akkuman jedhe mariin ODFn eegalee kun bu’aa barbaachisu ni buusa moo hi buusu jechuuf  adeemsa isaatu murteessa. Waanti gaariin dura fedhii marii jiraatuu fi yaadii gaariin jiraachuu isaa dha. Rakkoon yaadii gaarii(intention) qofti rakkoo hin hiikuu. Mariin kuni akkamitti deemuu qaba   yaadii   jedhu   sirritti   bilchaatee    akkaataan   itti   mariin   kuni deemuyyuu caaseffamuu(structured) ta’uu qaba.  Sadarka sadarkaatti(phase by phase) akkaataa itti yaadootii hawasaa Oromoo kessatti walxaxaa uumanii fi bakka amma nu jirru kanaan nu gahaan hubachuuf  waltajjiin  kuni  akka  gaarii  tokkotti  yaadaa  jajjabaan  akka dhiyaatuu fi falmii(debate) akka deemuu godhuu feesisaa.  Warri yaadaa marii  kanarraa  shakkii  qabanis  waan  kanarratti  gumaacha  guddaa godhuu ni danda’u. Namootuma marii kana gaggessanii fi yaada dhiyessanirratti xiyyeefachuurra(focus) yaadaa irraa wayyaa fi akkamiin rakkoon kuni akkam otoo ta’ee hiikama yaadaa jedhurratti uummataaf filannoo dhiyessuu qabu.  Haalli  kessa  jirruu kuni  hedduu  walxaxaa  fi rakkisaa dha. Akkuma nuti hawwinu kana kessatti yeroo gababa kessatti furamuu dhiisuu ni mala. haata’u malee kallattii gaarii irraa akka bu’uuf tattaaffiin qalbii gaariin godhamu hedduu barbaachisaa dha.

Rakkoon sochii(qabsoo) Oromo kessa jiru kun walxaxaa fi  yeroo dheeraa kessa konkolataa bakka amma jiru kana gahe.  Sababiin laafina kanaas bifa  adda  addaatiin  hubatama.   Rakkoon  tokko  hiikuuf  dura  madda rakkoo sana kessatti humnooti siyaasaa fi hayyooti uummata sanaa wal- hubannoo walfakkaataa tokko irra gahuu qabu.

Qaamni rakkoo kanan hiika jedhus haala kana hubachuun  rakkoon kun qola(layer)    hedduu    akka    qabuu    fi     sadarka    sadarkkaatti    akka hikkatuuf  rakkinoota haga ammaa turan kana irra deebiyani xinxaluu fi ilaaluun barbaachisaa dha.  Rakkinoota kana ilaalchisee hawaasa Oromoo kessaa ilaalcha hedduutu jira. Waan qaamni tokko rakkoo jedhu qaamni biraa jechuu dhiisuu ni mala. Waan qaamni tokko furmaata jedhu kan biraa ni morma. Kan mormu kunis furmaata jedhe waan inni dhiyeessu kan dura mormame sun ni morma. Walumaa gala haala wal- sakaallatu(mutual trap) sochii kana kessa jira.

Ilaalchaa fi yaadoota hawaasaa Oromoo kessa jiran kana kessatti  falmiin adda addaa akka deemu waltajjii  banuun barbaachisaa dha. Suuta suuta jedhanii wal irratti amantii(confidence) ijaaraa deemuun barbaachisaa dha.Sochii Oromoo kessatti hariiroon akkasii kun hin baramne. Walgayii Oromoo kessa yeroo hedduu hariiroo barsiisaa fi barataatu jira. Aadaa akkasii kessatti yaada addaaf carraan hin jiraatu. Kanaaf ODFs dabalatee qaamni rakkoo jaarmiyoota Oromoo kessa jiru kana hiikuuf tattaafatu rakkinoota laafina haga ammaa kessa jirru kana nutti fidan irra deebi’uu irraa of-eeggachuu qabna. Maaltuu badee kan jedhamu kun sirritti beekamuu qaba.  Sana godhuuf obsaa fi yeroo dheeraa gaafata. Yeroo gababa kessatti  otoo marii fi falmiin baldhan deemee xinxalli gaariin hin godhamiin furmaata muddamaatti(ariifannaatti) (quick fix) kan deemamu yoo ta’e rakkoo guddaan uumamuu ni danda’a. Kanaaf eeggannoo guddaa barbaachisa. Laafinni mul’ate kun, sadarkaa mul’ataatti, sadarkaa tarsimootti, amalaa  jaarmiyaa, aadaa hojjii fi siyaasaa, hariiroo uummata waliin jiru, hubannoo kessaa fi alaa, xinxalaa  fedhii humnoota kessaa fi alaa fi wkk sirritti xinxaluun yoo hojjatame bu’a ni fida. Akkaataan hojjii itti hojjatanis hundeedhaan jijjiruun barbaachisaa dha. Akkuma barame sanaa fi waanuma baramee sana hojjatuun bu’aa addaa eeguun ni rakkisaa.

 

Biiftuu Bilisaa; Qabsaa’ota ODF geggessaa jiran irratti hololli addaa addaa odeeffamaa jira isa kana ilaalchisee yaada akkamii qabda?

Garasuu: Oromoota ODF geggessaa jiran dabalatee Oromootaa fi gartuulee sochii Oromoo kessatti sochii adda addaa godhaa jiran hundaratti hololli deemaa ture. Amma illee deemaa jira.  Holollii meeshaa siyaasaa kessa isaa tokko dha. Diina irratti kan godhamu yoo ta’e jechuu koo dha. Haata’u malee holollii  hundee qabatamaa tokkoo yoo qabaate qofa diina irrattuu bu’aa fiduu kan danda’u. Holola sochii Oromoo kessatti balínaan wal irratti oofamaa jiru kana ilaalchisee waan jechuu barbaadu tokko, dhukkuba sochiin Oromoo dhukkubsatee kessa isa tokko ta’uu isaa dha. Akkuma gaaffii lammataa jalatti deebisuuf yaale tokko sochii Oromoo kana kessatti aadaan bodessaan(reactionary  political  culture)  dagaage  tokko  holola  hundee qabatamaa hin qabne adeemisuu dha. Jaarmiyoota siyaasaa Oromoo kessatti  mataan  yaaduu  fi  waan  harayaa  burqisiisuu  otoo  hin  taane arraba dubbatu hedduutu uumame. Warri akkasii kunoo dhukkuba siyaasaa dhukkubsataa waan jiraniif wal’aansa (political therapy) isaan barbaachisa.    Warri   namoota   arraba   dubbatu   malee   yaaduu   hin dandeenyen       marfamanii        ho’ifatanii       jiratanis       fayyaa       dha jedhanii yaaduun na rakkisa.

Gaaffiin waan kana waliin wal-qabatee ka’u tokko aadaan hololaa kun maal irraa maddee kan jedhu dha?  Akka hubannoo kiyyaatti rakkoon akkasii kun kan madde sababoota armaan gaditti argaman kanarra natti fakkaata. Sochii Oromoo kessattii aadaa yaada ofii ifaatti dubbachuu, ragaa(evidence), tartiiba yaadaa(logic) ykn ammoo sababii irratti hundaa’uun  amansiisuuf  ykn  amanuuf  tattafachuun  hin  jiru.  Kanaaf namni tokko yoo yaada namni biraa/gartuun biraa qabu iraa adda yoo fidee dhufe yaadin sun sirrii dha ykn sirrii mitii jedhanii bifa sirna qabu tokkoon falmuu irraa madda yaada sanaa faalutti(yakkuutti) deeman. Warri Faranjii waan  kana “ad hominem” ykn ammoo “poisoning the well” jedhuun.Yaadicha  otoo  hintaane  abbaa  yaadaa  sana  irratti  xiyyeffatu jechuu dha.  Warri akkana godhu kun yeroo hedduu warra yaada sana yaadaan diiguuf dandettii ykn beekumsa hin qabnee dha. Kan diinummaafis godhu ni jira.  Kanaaf aadaan hololaa tokko kan ittiin dura dhabbachuun danda’amu hawaasa tokko kessa yaadi adda addaa akka jiru beekamee/fudhatamee yaadoota sana ifaatti ibsuu fi falmuun aadaa akka taú, namn illee sana kessa qaramaa akka deemu godhuun barbaachisaa dha.  Jaarmiyaa  siyaasaa  kessattis  akkasuma.  Jaarmiyaa  yaadi  adda addaa kessaa hin burqine tokko yoo miseensota lubbuu hin qabneen ykn yaaduu dadhabeen ijaarame qofa dha. Aadaan falmii(debate) kun akka inni dagagu godhuu irratti hayyooti Oromoo gayee isaanii bahuu qabu yaada jedhuun qaba.

Sababiin biraa kan aadaan hololaa kuni akka dagaguu  godhee namooti hedduun waan  jedhamuu fi barreffamu dhugummaa (dhugaa ta’uu) isaa otoo hin mirkanessiin fudhachuu isaanii dha. Yeroo tokko tokko namni gariin hololli deemu sun yoo nama/gartu isaan jibban irratti kan deemuu ta’e dhugaa ta’uu baatu illee callisanii ilaalunis aadaa isa waan kan hammessee kessaa isaa tokko dha. Walumaa galaatti hololli qabatama hin qabne yeroof warra irratti deemaa jiru sana waan miidhuu fakkaatu illee dhuma irra deeme deemee warruma adeemsisaa jiru sana hojjiin ala godhaa deema. Gartuwwan nama yaada qabu dhiibuun warruma nama arrabsuun marfamanii jiranis suuta suuta warri arrabaa  kun  baquun  ykn  warruma  waliin  jiranittuu  deebiyuun   wal-diigaa deemu. Haala kana gututti jijjiruuf waanti guddaan godhamuu qabu tokko waan jedhamuu fi barreffamu ragaa qabatamaa qaba moo hin qabu waan jedhu sana xinxaluu fi  aadaan akkasii kun sochii Oromoo kessaa akka buqqa’u irratti hojjachuu feesisa.

 

Biiftuu Bilisa: Oromoon  saba  baldhaa  akkasumas  biyya  qabeenyaan  badhaatuu  taate  osoo qabuu wagoota heduuf halagaatin bitamaa tureera amas tanan gara hangootti dhufuu hindandeenye tarii sagantaa siyaasaa waliin walqabatee yokan karaa biraanis yoota’e maalif sitti fakkaata?

Garasuu: Gaaffii kana otoo hin deebisnee dura aangoo qabatuu jechuun maal jechuu dha yaada jedhu íbsuu barbaada. Waan kana jedhuuf yeroo hedduu yaadi kun   akka   maleetti   yoo   hubatamu   waan   arguufi.   Uummati   tokko aangomuu( empowerment)  fi namooti  uummata sana kessa bahan aangoo irraa koruun waan adda addaa ti. Aangomuu uummataa jechuun uummati tokko  ykn qaamni uummata sana kessa bahee tokko  biyya ofii  kessatti murtii   siyaasaa,   diinagdee   fi   hawasuummaa   biyya   sana   kessatti darbuu         kessatti         akka        inni        fedhii        uummata        isaaf ta’utti  dabarsuuf  aangoo fi humna qabaatu jechuu dha.

Aangomuu dhabuu uummata keenyaaf sagantaan siyaasaa murtessaa dha jedhee hin amanu. Sagantaan siyaasaa homaa fayidaa hin qabu jechuu miti.  Garuu  sagantaan  siyaasaa  qofti  madda  aangoomuu(emporment) ta’uu hin danda’u. Akka ani ilaalutti  sababaan uummati Oromoo aangomuu dhabe lama dha. Uummati tokko aangomuuf(empowered)   yoo xiqqaate waan lama jiraatuu qaba.

Innis:  Tokkoo  sirna-caasaa(institution)  biyya  sanaa   fedhii  uummata sanaaf kan ijaarame ta’uu qaba:inni lammataa  bu’uurri hawaasummaa fi dinagdee( social and Ecnomic base) aangoon suni irra dhabbatu biyya sana kessa jiraatuu qaba. Bakka kuni lamaan hin jirreetti uummati tokko aangomuu(empowered)hin danda’u.   Yeroo hedduu waan kuni namooti uummata tokko kessa bahan aangoo qabachuu waliin afaan-fajjii yeroo uumu   mul’ata.   Namooti   uummata   tokko   kessaa   bahan   otoo   waan gubbaatti jedhe suni lamaan hin jirre aango irra bahuun hiikaa tokko illee hin qabu. Ammas yoo illeallee namooti maqaa Oromootiin aangoo qabatan jiran. Haata’u malee Oromoof  bu’aa buusaa jiruu jennee yoo of gafannee deebiin isaa mitii ta’a. Maaliif yoo jenne, sirna-caasaa(institution) biyya sanaa kan dhabbateef  fedhii(interst) uummata biraaf waan ta’eef. Warri suni akka salphaatti meshaan isaan ofiif ijjarratan akka nama biraatiif ooluu tole hin jedhan. Sana qofa mitii bu’uurri   hawasummaa fi dinagdee( social and economic power base) biyya sana kessatti ijaaramee(entrenched) ta’ee  jiruus   kan  uummata  Oromoo  otoo  hin  taane  kan  warra  biraati. Kanaaf warra aango irraa jiru kunis humnoota kanaaf hojjatan. Namooti maqaa Oromoon ammaa aangoo irraa jiran waan hamaa ta’an qofaaf mitii. Namooti yaada gaariin  Oromoof hojjatuu fedhan kessa jiraatuu ni malu. Warri akkasii kuni garuu waan irra dhabbatan hin jiru. Doonii nama biraa irra ta’aa jiru waan ta’eef.

 

 Biiftuu Bilisaa: Oromon akkamiin hangoo ofarka gashachuu danda’a jeta? Garasuu; Akkuma gaaffii duraa kessatti deebisuuf yaale sanatti aangoo argatuu jechuun  namooti  afaan  Oromoo  dubbatan  ykn  dhiigaan  Oromoo  ta’an aango     irraa     bahuu     akka     hin     taane     irra     deebiyee     ibsuun barbaada.  Kanuma waliin hawaasii tokko humnooni  sochii ijjaramaa fi qindawaa godhuu isa barbaachisa. Baroota dheeraaf uummati keenyaa

waan hunda irraa moggafamee ture/jiras. Siyaasa irraa qofa mitii. Barumsaa, sochii aadaa, sochii diingadee fi sochii hawasummaa biroo kuni guddina uummata tokkoo fi aangomuu uummata tokkoof hundee ta’un hunda irraa.Oromoon humna ta’uuf sochii isaa kallatti- heddummessa(multidimentional movement) ta’uu qaba.  Waan uummati biraa hojjatu irraa nuti sochii siyaasaa goonuutti daballee dachaa dachaa hojjachuun,  wal-gargaaruun  humna  ta’uu  feesisa.  Kuni  akkuma  jirutti ta’ee  madallii humna biyya sana jijjiruuf Oromoon bifa adda addaatiin ijaaramee  socho’uun  irraa  eegama.  Yoo  bifa  adda  addaan  jabaatee ijjarame  uummata Oromoo aangessuuf waa lama godhuun ni danda’ama. Tokko    sirna-caasaa(insititution)    biyya    sanaa    hundeetti    jijjiruun( fundemental transformation) akka inni uummata Oromoof hojjatu godhuu ykn    ammoo    akka    harayaatti    sirna-caasaa(inistitution)    Oromoof hojjatu  ijaaruu feesisaa. Kuni fedhii fi hawwii qofaan dhugoomuu hindanda’u. Jaarmiyaa jabaa qabaachuun, humnaa fi dandeettii namaa akkasumas qabeenya sochoosuun madallii humnaa jijjiruun qofa ta’a. Yoo sana hin taanee  warri  humna  ta’e  jiruu  fi  amma  waan  hunda  of  harka  qabukan,  waan nuti bara dheeraa cunqurfamneef ykn uummata hedduu waan taneef nutti hin kennan. Yaadii akkanaa kuni daqiiqaa tokkoof illee mataa nama Oromoo kessa seenuu hin qabu.

Biiftuu Bilisaa; dhumaratti ergaa dabarfachuu barbaadu yoo jiraate carraan siif kena

Garasuu; Yaada hedduu gaaffii fi deebii kessatti ibsachuuf yaaleen jira. Dhumarratti waan jechuu barbaadu uummatii Oromoo biyya kessa jiru furmaata ajaaäibaa ala kana irraa eeguu hin qabu yaada jedhuu dha. Uummati Oromoo baldhaan biyya kessa jira. Qabeenyi Oromoos aangoo irratti qabaachuu bannuus Oromiyaa kessa jira. Kan   kallattiin  cunqursaan   dararamaa   jiruus  Oromoo   biyyaa   kessa   jiruu dha.  Kanaaf furmaati rakkoo kanaas kan barbaadamuu qabu achuma kessaa ta’uu isaa beekuu qaba. Warri biyya alaa jiru waan tokko tokko  gargaaruu ni danda’an.  Garuu  furmaatii  biyya  alaatii  ykn  biyyaa  oollaatii  nuuf  dhufaa jedhanii  of sobuu gonkuma hin qaban jedhe yaada. Oromoon bifa adda addaatiin of ijaaree rakkoo uummati keenya bara dheeraaf kessa jiru kana furmaata akka argatu hojjatuu qaba jedhe ergaa dabarfatuu fedha. Hayyootii fi gartuuleen siyaasaa biyya alaa jiranis uummata sobuu dhiisanii  akka uummatii  furmaata barbaddatuu gargaaruu qaban jedha. Kana jechuun tattaffiin isaan godhan gonkuma dhabbatuu qaba jechuu miti. Isaanis rakkoo kessa isaanitti walxaxee jiru hiikuuf tattafatuu akka qabanis yaadachiisuu fedha.

Gaaffiif deebii Daggoo Garasuu Tufa  waliin goonerra  barumsa  akka  argatan abdachaa dargaggoo Garasuu yeroo isaa nuuf kennee haala jirurra waan hubatef yaada isaa nuuf ibsuusaaf maqaa qophesitoota barulee biiftuu bariisan galata gudaa qabda.

5 Responses to Dubbiin Oromoo eessatti jallatte; akkamiin qajeeluuf malte?

  1. ibrahim kadir November 21, 2012 at 5:13 am

    yaada bal,aa rakko walxaxinssa qabssoon oromo qabduu balenaan taressu keetif galata gudda qabda.
    akka nama oromo tokkotti dhabonnii Oromo(ABOn) rakkiina daanga hinqabnne kaqaban kana hiikachu hindandaan jedhe hin amanu. akkasuma dhaaba biraa amman booda maqaa baafata, adeemuunis fudhatam waan argatu natti hin fakkaatu.
    furmaannii isaa qaroon ummata kana yoo yaada haara,a(revolutiona) Oromo walduuka hirirrsu danda’u uumame duwwa nattii fakkata.

    Reply
  2. Bonsa November 21, 2012 at 8:39 am

    Garasu,

    Haasaan kee bay’ee nattii tolee, calqaba amma dhumaatiim, galatoomi! Kuni dhamsa dubii ti.

    Amma ammaatii qabsoo Oromo mujujchee kan hambisee, akkanati adaan iffatii baasee namni dubbatu bay’ee xiqoo waan ta’eefi.

    Sabni biyya keesa jiru, hiikni ykn furmaani kara biyya halaa dhufa jedhee waan yaadu fakaata – abdii gudaa kana ira kawa. Sabni ini biyya hala jiru, gartookeen yookin hin hubnee, inni hubatee ammo beekaatuma caliisa, waan godhu dabee.

    Waari qabso gaggeesa jedhamee abdiin itti keename ammo, haddaan faca’ee baka baka qabatee, laansha’ee. Kan nama gaddisiisu ammoo, laansha’usa saani dhu’ani cabani, dhoksuu yaalu.

    Akka baala muka kaleesa citee lafa bu’eeti laafaanii akka jiraan otoo hifattii beekamee jiru, sobaani jabeenyii akka waan jiruti sabafii, hunda caala ammo of mooksu. Namas ofis gowwoomsu.

    Akasiti egaa anggummaa xibaara (leading by mystifying) ykn siyyaasa xibaaru (politics hinged on mystification) kan hundee godhatee. Waanti atti jettu kuni, siyyasaa fi angoo xibaaruu fi abjuu irratii margee, hundeen isa gadi fagatee sana, geedaru (demystifying) fi nami biyya jirus kana beekee, dammakee, giroo isaa offuman akka gegessu fi hattatamaan debiisee akka haraatii akka of ijaaruu taasisa.

    Irra deebi’een si galateefadha.

    Bonsa

    Reply
  3. Pingback: Dubbiin Oromoo eessatti jallatte; akkamiin qajeeluuf malte? | STRUGGLING INJUSTICE IN OROMIA

  4. birmataa sabaa November 27, 2012 at 8:33 am

    “Haga hubannoo kiyyaatti kaayyoon marii kanaa rakkinoota (sochii)? Qabsoo Oromoo kessatti uumame kana xinxaluun fuldureen qabsoo Oromoo garamitti deemuu qaba yaadaa jedhu wal-jijjiruun hubannoo kara tokkotti gessuudha” kkkkkk maaf wal sobnaa egaa moo qalbii jijjiirrattanii??????? isini mitii kan haalli yeroo ammaa fi durii tokko mitii qabsoo hidhannoo dhiisnee karaa diplomaasii biyya galla malee jettanii kan WBO gidduutti olola afuufaa ture???? moo isa kami kan ati haasooftu? kan ati gaafatamte waa’ee THE so called oromo dialoge forum ti bar!!

    Reply
  5. beekaa November 29, 2012 at 12:55 pm

    Xinxallikee kun holoolla akka hintaanee akkamitti nu amanssiista?

    New english terminologies may decorate your analysis in lending it some scholarly value, but be ware that they cannot constitue a substance or a crux of the issue under discussion. Your judgement andmanalysis about ODF. have extremely over shadowed your previos arguments about other Oromo organizations. In otherwords, though you forwarded sounding arguments you yourself appear to be a hostage of those problems and setbacks in your partisan judgement of ODF of which leaders were the architects of the organizational corporate culture you vehmently condemned. Therefore, I see your whole argument to be private rather than of a public significance.
    nagaan

    Reply

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

You may use these HTML tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>